Een kritische blik op de Layer Cake van Hazel Henderson

Doordat Hazel Henderson als columniste in veel media wereldwijd in het Engels publiceerde zijn haar teksten en schema’s onder Engelstaligen ruim bekend. Zo heeft zij een schema gepubliceerd waarmee ze ‘Het totale productieve systeem van een industriële samenleving‘ voorstelde als een lagentaart met bovenop suikerglazuur (zoek op internet ‘Hazel Henderson’ en klik op ‘The Love Economy’). Omdat economieleerboeken uitblinken in het vrijwel ontbreken van schema’s om de macro-economie voor te stellen is het schema voor veel leerlingen en studenten goed in hun geheugen – of zoals Samuelson het formuleerde: op hun blanco lei – blijven hangen. Net als het ‘Circular Flow Diagram‘ van Samuelson heeft de taart haar verdienste maar zijn er stevige aanmerkingen op te maken.

Zoals de titel bij het schema al aangeeft wordt met de taart de totaliteit weergegeven van alle vormen van productie in een geïndustrialiseerde samenleving met de bedoeling om duidelijk te maken waarom het in geld uitgedrukte BNP niet alles wat geproduceerd wordt weergeeft. De bijdrage van de natuur / het ecosysteem én van de ‘Love Economy’ – dat is al het onbetaalde werk binnen en tussen gezinnen – wordt in geld niet meegeteld zoals blijkt uit de uitleg links van de tekening. De positie van de private sector helemaal bovenaan suggereert het grotere belang van dat deel van de productie. De plaats van de publieke sector eronder komt dan weer overeen met de opvatting in de kapitalistische economieën dat de overheidssector zo klein mogelijk moet zijn.

De productie in de gezinsentiteiten heeft er altijd al in bestaan om de nieuwe generatie klaar te maken om naar behoren te functioneren in de samenleving; om voorbereid te zijn om te kunnen functioneren in allerlei vormen van productie, maar evenzeer om bewust op te kunnen komen voor de levensomstandigheden die essentieel zijn voor gezinnen / individuen. In de complexe geïndustrialiseerde samenlevingen ligt dat laatste aspect meer en meer in handen van de onderwijssector: die heeft dus de belangrijke verantwoordelijkheid om een goed transparant overzicht en inzicht van het maatschappelijke systeem bij te brengen. De economische theorie zet leerkrachten gewoon voor schut want ze heeft tot nu toe slechts ondermaats overzicht en inzicht te bieden.

Rechts van de tekening wordt toegelicht dat de twee hogere lagen – naar boven toe publieke of openbare sector en private sector – telkens weer op de net eronder liggende laag steunen zoals dat ook al het geval is met de ‘Love Economy’ die op ‘Mother Nature’ steunt. Afgaande op de tekening zien we de private sector als de top / de bekroning van de gelaagde structuur. Dit leunt sterk aan bij de suggestie in het kringloopschema van Samuelson dat gezinnen geen productie vertegenwoordigen maar slechts consumptie. De voorstelling via de taart staat al dichter bij de werkelijkheid dan het kringloopschema van Samuelson’s door het feit dat het ecosysteem en de publieke sector aanwezig zijn. Het ecosysteem vormt er bovendien, terecht, de sokkelfunctie. Dat stemt overeen met de embedding in ‘Doughnut Economics’.

Dat rusten of steunen op mogen we wel niet letterlijk nemen want zowel de publieke als de private sector zijn feitelijk direct verbonden met het ecosysteem. Het ‘rusten op’ moeten we begrijpen als: slechts tot ontwikkeling hebben kunnen komen door het historische proces van de ontwikkeling van samenlevingen.

Pas op het ogenblik van het sedentair vestigen / het ontstaan van landbouweconomieën was er behoefte aan een overheid om te zorgen voor veiligheid naar buiten toe en regels en wetten om het functioneren van de verzamelde groep naar behoren te laten verlopen. De publieke sector was gewoon doorheen de rest van dat economisch bestel verweven. Zodra de samenlevingen voldoende groot geworden waren, en de overheidsinbreng voldoende was uitgebouwd, konden één voor één een aantal economische activiteiten worden overgeheveld van de gezinsentiteiten naar de industriële aanpak. Ook die private / industriële sector werd gewoon verweven in dat geheel van gezinsentiteiten. Alle productievormen van de love economy tot en met de private sector moeten dus op hetzelfde niveau als de love economy worden getoond. De taart transformeert dus naar een pizza met een grote diameter met op de deegbodem een bont kleurenpalet door de mozaïek van de verschillende productietypes.

De echte boodschap die met de lagentaart wordt meegegeven is dat, als alle lagen onder de private industriële sector uitgehold en verzwakt worden en inzakken, de suikerglazuurlaag ook zonder meer instort.

De plaatsing van de ‘zwarte economie’ in het BNP-geldomloop gedeelte als een soort onderlaag van de publieke sector komt mij erg vreemd voor. Er gaan weliswaar belangrijke geldstromen mee gepaard maar geen belastingen en dus geen bijdragen aan de staat / de overheid. Volgens mij dient de zwarte economie – in de optiek van de lagentaart – als een grijze laag tussen publieke en private sector worden weergegeven. De zwarte economie steunt net zo goed op het ecosysteem én kan in wezen ook maar functioneren door het bestaan van de publieke sector … en kan maar zwart / onzichtbaar blijven door verweven te zitten in de overige sectoren.

Bezwaarlijker is het feit dat – zeker als het om een geïndustrialiseerde samenleving gaat – er in de tekening geen laag voorkomt die het bankensysteem, of beter nog, meer algemeen het financiële systeem met banken en verzekeringen vertegenwoordigt. Industrialisatie gaat onvermijdelijk gepaard met het inbrengen en samenbrengen van kapitaal en leningen en kredietmarges én het afdekken van belangrijke risico’s. Die laag mag dan zeker bovenop de pizza worden gelegd want zonder enige ontwikkeling op de onderliggende niveaus is de bestaansreden voor die financiële sector niet aanwezig.

Het financiële systeem / de financiële economie is altijd al minder sterk geregulariseerd en gecontroleerd geweest dan de fysieke economie. Zolang het financiële systeem dienstbaar is aan de fysieke / productieve economie bevordert ze een soepele werking van het maatschappelijke systeem. Vanaf het ogenblik dat geld – een op afspraak gebaseerd symbolisch middel dat verschillende vormen kan aannemen – als een gewoon middel /voorwerp / item wordt beschouwd waarmee op zich weer meer geld kan worden verdiend – en dus elke band met een fysieke productieve activiteit afwezig is – hebben we te maken met transacties met een speculatief karakter. Alle transacties van die aard ondermijnen de fysieke productieve economie en betekenen een ontwaarding van het circulerende geld. En dan hebben we het nog niet over fiscale paradijzen en/of het creëren van bergen geld door overheden om hun falen te verbergen inzake reguleren en controleren van de financiële economie.

André Bequé, 10-10-20.

This analogy is not very apt. You can’t have your cake and eat it. Nor does a circular economy where you come back to where you started very analogous to a many tiered cake. Please supply diagram here on this website or provide a link.

David Chester

Every comparison is faulty. The imagery of the cake makes you say that you cannot have a cake and eat it. That is the reason why we have to understand the societal system as a system of flows, not as an asset. Samuelson was the first to show that with his circular flow diagram, be it with an incomplete and misleading diagram.

We do not eat / consume nature / the ecosystem but the products it regularly can produce. We do are able to exhaust the ecosystem if we consume too much of its scarce raw materials or cripple its structure to the level that it can no longer produce enough regularly.
If we look at all other systems, that we humans have construed on that natural soccle, as static systems and structures without the awareness that the constant mutually dependent flows among them have to be steered and regulated we will never be able to stop the present derailing evolution.

The website ECREALSYS.ORG can help you to start the rethinking of your conception and insight of the societal system in that sense.